(એક વિદ્યાર્થીના દૃષ્ટિકોણે) આપણી શિક્ષણવ્યવસ્થા: હાક્…….થૂં!!!

ગુજરાતી ભાષાના લગભગ સર્વસ્વીકૃત (અને ગાંધીજીની મહોરવાળા!) ‘સાર્થ’ જોડણીકોશમાં મજૂર શબ્દનો અર્થ આવો આપ્યો છે:

મજૂર: રોજિંદા દામ લઇ મહેનત કરનાર.

તો ચાલો હવે બે તદ્દન જુદી જાતના મજૂરોની દિનચર્યા નિહાળીએ:

મજૂર નં ૧: એ સવારે વહેલો ઊઠીને પોતાના મજૂરીકામે જાય છે. ગમે કે ન ગમે, કામ તો કરવું પડે છે- જીવતરનો સવાલ છે! પણ કામને અંતે દામ રૂપે કાવડિયાં મળે છે. પછી કંટાળેલા મજૂરો વ્યસન પણ કરી લેતાં હોય છે- ક્ષણિક આનંદ માટે.

મજૂર નં ૨: એને બોલચાલની ભાષામાં વિદ્યાર્થી પણ કહે છે.એ સવારે વહેલો ઊઠીને પોતાની શાળાએ જાય છે. ગમે કે ન ગમે, ભણવું તો પડે છે- કરિયરનો સવાલ છે! પણ કામને અંતે દામ રૂપે હૉમવર્ક મળે છે. પછી કંટાળેલા વિદ્યાર્થીઓ WhatsApp/FB/Insta પણ કરી લેતાં હોય છે- ક્ષણિક આનંદ માટે.

અમારા પૈકી લગભગ ૯૯% નિશાળિયા ઉપર મુજબની જિંદગી જીવતા હોય છે – ભણતરમાં લેશમાત્ર આનંદ વિના. પણ આમાં બિચારા વિદ્યાર્થીનો કશોજ વાંકગનો નથી! કેમ? પ્રસ્તુત છે વિદ્યાર્થીનું ‘બચ્ચાડાપણું’ સિદ્ધ કરતા અનેકાનેક કારણો:

આખ્ખા પિક્ચરમાં વાલી જ મુખ્ય વિલન છે! (રામાયણમાં પણ વાલી વિલન હતો ને!) નાનપણથી જ ‘ધૂળમાં ન રમવું જોઇએ’, ‘તારાં કલર્સથી ટાઇલ્સ બગડવી ન જોઇએ’ થી માંડીને ‘સવારે વહેલા ઊઠવું જોઇએ’ વગેરેનું “Do’s & Don’ts’’ નું લિસ્ટ પોલિયોનાં ટીપાની પેઠે ધરાર પિવડાવી દેવાય છે. એને બાગ-બગીચા, નદી, પહાડ કે જંગલ કરતા મંદિર ને મૉલમાં વધારે લઈ જવાય છે. અને વાર્તાઓ તો નસીબદાર બાળકોને જ વાંચવા-સાંભળવા મળે! બાળકો મોટાં થાય એટલે કોઇ તગડી ફી વસૂલનારી ઇંગ્લિશ મિડીઅમ હાઇ-ફાઇ સ્કૂલમાં બેસાડીને ફરજપૂર્તિનો ઓડકાર ખાઈ લેવાની પેરેન્ટ્સની શાહમૃગવૃત્તિ બધે જ જોવા મળે છે. પછી ચાલુ થાય ‘મેરા બેટા/બેટી બડા હોકે યે બનેગા…’ નો દોર. અને જો એક્ઝામ્સમાં રિઝલ્ટ ‘ડાઉન’ જાય તો પાછા બૂમબરાડા શરુ! પછી એ લોકો પંચોતેર મુરબ્બીઓને પૂછ્યા બાદ એવું ફિલ્ડ સિલેક્ટ કરે જેનો ફ્યુચરમાં સારો ‘સ્કૉપ’ હોય. સાલા આપણા ઇન્ટરસ્ટની તો કશી વેલ્યુ જ નહીં! (જોકે, આ લખનાર બંદો આ બધીજ બાબતોમાં નસીબદાર હતો અને છે!)  

                14055064_692081524289739_6577201516396180638_n

શાળાઓ પણ વિદ્યાર્થીને ભણતર પ્રત્યે નિરસ બનાવવામાં પોતાનુ યથાશક્તિ યોગદાન આપે છે. શરૂઆત રોજ ગવાતી એકની એક પ્રાર્થનાથી થાય ને પછી સુવિચારોનો ડૉઝ અપાય. કહે છે કે દરેક બાળકમાં કુતૂહલ અને જિજ્ઞાસાનું તત્ત્વ હોય છે. પણ સ્કૂલ એ જિજ્ઞાસાને પોષવાને બદલે શોષે છે- રક્ષણને બદલે ભક્ષણ કરે- વાડ થઈને જ ચીભડાં ગળે! હી હી હી! “અમારી સ્કૂલમાં Central AC, Hi-Tech class, ફલાણું, ઢીંકણું, પૂંછડું… છે”- એવી ગુલબાંગો પુકારતી શાળા પોતાના શિક્ષકોની લાયકાતો કહેતી જ નથી. ને શિક્ષણનું સ્તર?-  મીંડુ! એટલે પછી ક્યાં જવું?- ટ્યુશન. જો કે, ટ્યુશનિયાં ટીચર્સની પણ હેરાનગતિ ઓછી નથી હોતી. એક-દોઢ કલાકનાં લાં…બા લેક્ચર અને પછી અધધધ હૉમવર્ક. વળી હૉમવર્કમાં શું હોય?- “આજે જે લખાવ્યું તે ફરીથી લખી આવજો.” અરે ભલા માણસ, એકનું એક લખવું કોને ગમે? અમુકને બાદ કરતા મોટેભાગે આ જ પરિસ્થિતિ છે. અમુક વર્ગોમાં તો સો-દોઢસો “બકરા” ભર્યા હોય. વૈકુંઠ નાનું ને ભક્તો ઝાઝા!

કશુક નવું જાણવાની જિજ્ઞાસાને શૈશવમાં જ હણી નાખવાનો અક્ષમ્ય અપરાધ કરનારા શિક્ષકોને સમાજમાં ગુનેગારોથી સહેજ પણ ઊંચુ સ્થાન આપવાનું એકપણ કારણ જડતુ નથી. છંદનાં બંધારણો ગોખાવનારે કેટલા કવિઓ (પેલા WhatsApp વાળા ફોરવર્ડિયા નહિ પણ ઓરિજિનલ-ઊંચેરા કવિઓ!) ને અને આવર્તકોષ્ટક ગોખાવનારે કંઈ-કેટલા રસાયણશાસ્ત્રીઓને મારી નાંખ્યા હશે? ફટાફટ કૉર્સ પતાવનારા અને IMP આપનારા શિક્ષકો ‘સારા શિક્ષકો’ તરીકે ઓળખાય છે. પરીક્ષાલક્ષી ગાઈડ(કે મિસ્ગાઈડ?!) બૂક્સનું વેંચાણ પાઠ્યપુસ્તકો કરતા ક્યાંય વધારે થાય છે.

jamesccsi

અને હા, પરીક્ષા શબ્દનો ત્રાસ કંઇ ઓછો નથી. વિકલી ટૅસ્ટ, યુનિટ ટૅસ્ટ, મિડ-ટર્મ, પ્રિલિમ, બ્લા બ્લા બ્લા. માબાપ અને શિક્ષકો પાસેથી વર્ષોથી ધર્મ અને નૈતિકતાના ઑવરડૉઝ લીધા પછી પણ સ્હેજ પણ ખચકાટ વિના બૉર્ડની પરીક્ષામાં પણ ચોરી કરનારા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા ઓછી નથી. (આપણે એ ન ભૂલીએ કે એકપણ રુપિયાની કરચોરી ન કરનારા લોકો દેશની સૌથી નાની લઘુમતી છે. કૂવામાં હોય તો હવાડામાં આવે ને!) એક આવા વિદ્યાર્થીને મેં એકવાર પૂછેલુ: “અલ્યા, ચોરી શું કામ કરે છો?” એનો નનકુડો સહજ જવાબ આજેપણ યાદ છે: “તો બીજું શું કરું?” એ કોઇ સાહિત્યકાર નહોતો નહિતર કદાચ આવો જવાબ આપત: “પરીક્ષામાં માબાપ, વડીલો અને શિક્ષકો દ્વારા મારી પાસે ઢગલાબંધ માર્ક્સની રખાતી અપેક્ષા એક નિર્ભેળ સત્ય છે. વળી એના પચાસ ટકાય હું લાવી શકુ નહી અને એમ થાય તો મારું તો આવી જ બને એ બીજુ સત્ય છે. અને તમને અધમ લાગતુ આ કૃત્ય બે સત્યોનો સરવાળો જ છે!” અને આપણું શિક્ષણતંત્ર તો જુઓ! પરીક્ષામાં શા માટે ચોરી ન કરવી જોઇએ – એ શિખવવાને બદલે  માત્ર કેમૅરા અને ટેબ્લૅટ ગોઠવે છે. અને પરીક્ષાઓ કેવી હોય?- નક્કામી! માર્ચ,૨૦૧૧ ના ૧૦મા ધોરણના સામાજિક વિજ્ઞાનનાં બૉર્ડનાં પેપરનો એક પ્રશ્ન જુઓ:

ક્યા દેશ માટે ‘સુજલામ્’  ‘સુફલામ્’ શબ્દો વપરાયા છે?

A.ચીન      B.ગ્રીસ      C.મ્યાનમાર       D.ભારત

હવે સમજાયો આખો ખેલ? ગોખણપટ્ટીના પાયા પર ચણાયેલી ઈમારત પર જ્ઞાન અને સમજણનો માળ ચણવાનો આવે એટલે કડડભૂસ્સ! અબ ચલા પતા શા માટે વિદ્યાર્થીઓ અને તેમના માબાપો આ JEE-NEET જેવી પરીક્ષાઓને કાઢી નાખવા માટેના રોદણાં રોવે છે? (ફરીથી યાદ અપાવી દઉં કે આમાં બચ્ચાડા નિશાળિયાઓનો રતીસરીખોયે વાંક નથી.)

એ લોકોએ ગણિત (મારો પ્રિય વિષય) જેવા સુંદર વિષયને પણ નથી છોડ્યો. પ્રાથમિક શાળામાં ભૂમિતિનાં આકારો સાથે રમાડવાને બદલે ગંદા-ગોબરાં ઘડિયા ગોખાવે છે. પછી આગળ જતા એને ગણિત સુંદર લાગે એની સંભાવના કેટલી?(આ પણ ગણિત છે!) અદ્દલ આવું જ બીજા વિષયો સાથે થાય છે. સ્ટાર્ટરમાં કડવાં કારેલાં ખાધાં હોય પછી ગમે તેવા ચટ્ટાકેદાર ‘મેઇન-કૉર્સ’ માણવા કોણ રોકાય?

આપણે ત્યાં અર્થવ્યવસ્થા પર ચર્ચા કરનારા અર્થશાસ્ત્રીઓ પાનનાં ગલ્લે-ગલ્લે (અને ATMની લાઇને-લાઇને) વિદ્યમાન છે. પણ શિક્ષણવ્યવસ્થા પર ચર્ચા? નીલ બટ્ટે સન્નાટા! આનો ચોખ્ખો અર્થ એ થાય કે આપણને ‘લર્નિંગ’ કરતા ‘અર્નિંગ’ વધારે પસંદ છે. જો કે, ખૂણેખાંચરે અમુક જગ્યાએ સાવ  અલગ પદ્ધતિથી શિક્ષણના સફળ પ્રયોગો થઈ ચૂક્યા છે. પણ નવું સ્વીકારવાની વૃત્તિ ક્યાં? નાવીન્યને નનૈયો ભણવાની આદત આપણને હંમેશાં નડી છે. ‘તારે ઝમીન પર’ અને ‘થ્રી ઈડિયટ્સ’ જેવી ફિલ્લમો જોવી ગમે છે પણ અપનાવવાની દાનત (કે તાકાત?) નથી.

 

છતાં પણ કતલખાનામાંથી અમુક ગાયો તો ભાગી જ જાય છે. બરાબર ને?

-AC

aarsh@ug.iisc.in

9426310478

Please do write your always-most-welcome comments below.

Advertisements

માર્વેલની માસ્ટરપીસનાં મૂળિયાં જ્યાં છે ત્યાંની માનસિકતા!

આ લખાય છે ત્યારે અમૅરિકાની ચૂંટણી પછી સૌથી વધારે ચર્ચા તાજેતરમાં રીલિઝ થયેલી ‘ડૉક્ટર સ્ટ્રૅન્જ’ નામની ફિલ્મની થાય છે. સ્પાઇડર-મૅનથી માંડીને કૅપ્ટન અમૅરિકા જેવી મૂવિઝ આપ્યાં પછી માર્વેલની આ લેટેસ્ટ મૂવીમાં ચર્ચાનો વિષય છે: પૂર્વીય જગતની અપૂર્વ એન્ટ્રી! આ ફિલ્મ ન જોયેલાઓને તાત્કાલિક ધોરણે ‘અપને નજ઼દીકી સિનેમાઘરોમેં’ ફિલ્મ જોવા જવાની વણમાંગી સલાહ આપવાનું મન થાય એવી જૂજ ફિલ્મો પૈકીની આ એક છે.

Source: Wikipedia

મૂવી છે, ડૉક્યુમેન્ટ્રી નહીં. માટે કલ્પનાઓ અને અતિ-અતિશયોક્તિ હોવાની જ. ‘ગૂડ વર્સિસ ઈવિલ’ની સ્ટીરીઓટાઇપ કહાણી છતાં संस्कृत પુસ્તકો વાંચીને (ખરેખર તો ગૂગલમાં ટ્રાન્સલેટ કરીને!) સજ્જ થનારો અને પછી મલ્ટી-ઇન્ફાઈનાઈટ-ડાર્ક ડાઇમેન્શન્સમાં સફર (સફર અને Suffer બન્ને!) કરનારા ડૉક્ટર-હીરોનું સાનંદાશ્ચર્ય કેરેક્ટર માણવા લાયક ખરું.

પણ આવું બધું संस्कृतમાં લખાયેલ હશે ખરું? મને ખબર નથી. પણ એટલી ખબર છે કે કંઇ પણ વાંચ્યાં પહેલાં ‘હા’ કે ‘ના’ માં જવાબ આપી શકાય નહીં. ગાયત્રીમંત્ર, મહામૃત્યુંજયમંત્ર કે कर्मण्येवाधिकारस्ते… કે यदा यदा हि धर्मस्य… વગેરે જેવા આઠ-દસ શ્લોકો કંઠસ્થ કરી લેવામાં કે ભારતીય આર્મીને લગતો ફોટો ડીપી તરીકે રાખવામાં કે પછી ‘ઇસ મેસેજ કો ઇતના ફૉરવર્ડ કરો કિ પીએમ મોદી તક પહુંચ જાએ’ એવાં સડેલછાપ મેસેજ(HOAX) ફોરવર્ડ કરવામાં જ આપણે આપણાં ભારતીયપણાંનું સાર્થક્ય સમજી લઇએ છીએ! આપણાં દેશમાં હેરી પોટરની ટીકા કરનારાંઓ પણ છે અને ભગવદ્ગીતાની ટીકા કરનારાંઓ પણ છે. મુશ્કેલી એ છે હેરી પોટરની ટીકા કરનારાંઓ પૈકી મોટાભાગનાં લોકોએ હેરી પોટર વાંચી નથી હોતી. (કે ફિલ્મ પણ જોઇ નથી હોતી.) ડિટ્ટો ભગવદ્ગીતા માટે. લગભગ દરેકને ગોખાયેલા એવા ગાયત્રીમંત્રનો અર્થ જાણનારાં આખા દેશમાં કેટલાં ‘ટકા’ હશે?

વાત દીવાની જ્યોત જેવી સ્પષ્ટ છે: આપણને ઊંડાણમાં ઊતરવાનીજ ઍલર્જી છે! ચાહે તે આઇન્સ્ટાઇનનો સાપેક્ષવાદ હોય કે પછી પ્રાચીન ભારતીય સાહિત્ય. અહીં લોકોને વાદ-વિવાદ કરવા ગમે છે, ચર્ચા નહીં! એટલે જ તો USAમાં હિલેરી-ટ્રમ્પ વચ્ચે જનતા સામે લાઇવ ડિબેટ થાય છે પરંતુ મોદી-રાહુલ વચ્ચે સામસામે ચર્ચા ક્યારેય નથી થઇ!

આપણે આત્યંતિક/Extreme થઈ જવું છે. અને જો કોઈ આપણી માન્યતાથી અલગ બોલે કે લખે તો આપણી લાગણીઓ પેશ્યલ દુભાવા માટે જ હોય છે! કાં તો હું ‘કોઇ’નો ફેન (કે ભક્ત) હોઉં કાં તો તેને વખોડનાર. એ ‘કોઈ’ એટલે બોલિવૂડ, હોલિવૂડ, મોહનદાસ ગાંધી, મોહનચંદ્ર યાદવ, ધોની, મોદી, સચિન, રામદેવ , રઘુરામ રાજન, સાયરસ મિસ્ત્રી, કેજરીવાલ, નોલાન, પુતિન, સ્પિલબર્ગ, દુર્યોધન, ટ્રમ્પ, ભીષ્મ, અર્નબ ગોસ્વામી…વગેરે…વગેરે…

અને છેલ્લે: જ્યાં “સમોસા સાથે લાલને બદલે લીલી ચટણી ખાવાથી તમારો ઉદ્ધાર થશે.” -એવું કહેનારા હજ્જારો નિર્મલબાબાઓને પણ ઢગલે-ઢગલા ભક્તો મળી રહે છે – એવા દેશનું ભવિષ્ય આપણે ટીનેજરો-યુવાનો જ છીએ. તો ચાલોને, વાત-વસ્તુ-વિષયને વ્યવસ્થિત જાણી-માપી-પારખીએ-વિચારીએ-સમજીએ અને ખરાં અર્થમાં સુ-શિક્ષિત બનીએ અને બનાવીએ!

-AC

E-mail: aarsh@ug.iisc.in

94263 10478

કોરી પુરી:
“કાગડો કમળ-વનમાં, હંસ કૂવાનાં પાણીમાં, દુષ્ટ સજ્જનોની મધ્યે અને પંડિત મૂર્ખોની સભામાં શોભતો નથી!”

(એક સંસ્કૃત સુભાષિત)

(નોંધ: આ કોઈ ‘જનહિત મેં જારી’ લેખ નથી! ઉપરાંત ભારત લોકશાહી દેશ છે. સહમત કે અસહમત થવાનો પ્રત્યેક વાચકને અધિકાર છે. )

Please do write your always-most-welcome comments below.